MINERAŁY

ZACZAROWANY ŚWIAT MINERAŁÓW I SKAŁ

Minerały i skały - cuda natury

Nieodłącznym elementem przyrody nieożywionej jest świat minerałów i skał. Od niepamiętnych czasów człowieka urzekało swoiste piękno minerałów i skał. Minerałem może być czysty pierwiastek (miedź, złoto, srebro, siarka) albo związek chemiczny taki jak tlenek (kwarc, hematyt), siarczek (piryt, galena), chlorek (halit, czyli sól kamienna). Minerałem może też być jednorodna mieszanina pierwiastków lub związków chemicznych np. krzemian (biotyt, turmalin).

Minerały mogą być różnie wykształcone w zależności od warunków powstania, współwystępowania innych minerałów, diagenezy lub innych przeobrażeń, którym uległy po wykrystalizowaniu. Mogą występować w postaci pojedynczych kryształów lub ich skupień. Pojedyncze, dobrze wykształcone kryształy znajduje się w pustkach skalnych. Szczotki krystaliczne czyli skupienia kryształów można napotkać np. na ścianach szczelin. Skupienia minerałów krystalicznych zależnie od kształtu ziarn i sposobu ich rozmieszczenia w przestrzeni dzieli się na skupienia ziarniste, nacieki, naloty i wykwity (powstałe na powierzchni innych minerałów lub skał), konkrecje. Wśród skupień ziarnistych rozróżnia się skupienia słupkowe, pręcikowe, igiełkowe, włókniste, tabliczkowe, blaszkowe i inne. Szczególnymi formami skupień ziarnistych są skupienia promieniste i sferolity. Inne formy skupień to skupienia nerkowate i groniaste, naskorupienia, wykwity, dendryty, konkrecje i sferosyderyty. Osobliwym zjawiskiem, występującym głównie wśród zestalonych żeli, są pierścienie Lieseganga, czyli rytmicznie powtarzające się pasma barwnych i ziarnistych osadów. Przykładem tego zjawiska są współśrodkowe prążkowania niektórych odmian agatów.

O pięknie minerałów decydują ich własności fizyczne, takie jak barwa, przeźroczystość, połysk czy zjawisko migotliwości. Wpływ na atrakcyjność minerałów mogą mieć również cechy natury krystalograficznej, jak pokrój kryształów lub ziarn, zbliźniaczenia kryształów, zrosty i przerosty ziarn. Podziw mogą wzbudzać okazy pokazujące narastanie kryształów jednego minerału np. ametystu oraz okazy pokazujące narastanie kryształów jednego minerału na kryształach innego minerału np. kalcytu na ametyście.

Ciekawym wytworem natury są pseudomorfozy (fałszywe kryształy). W sprzyjających warunkach może zachować się przestrzeń o kształcie pierwotnych kryształów wypełniona minerałem wtórnym. Są to więc utwory krystaliczne, których skład chemiczny, struktura nie odpowiada kształtom przestrzeni ograniczającym te kryształy. Przykładem mogą być pseudomorfozy gipsu lub kwarcu po kalcycie. Postać zewnętrzna nowowykształconych osobników odpowiada pierwotnym minerałom, w tym przypadku kalcytowi, które zostały wyługowane.

Piękno minerałów przekłada się na piękno skał. Skała może się składać z wielu osobników różnych minerałów (np. granit z kwarcu, skaleni i mik) bądź jednego minerału (np. wapień z kalcytu).

Istotą minerałów i skał jest to, że powstały one w sposób naturalny, tj. bez ingerencji człowieka.

Skały dzieli się, w zależności od ich genezy, na trzy główne typy: magmowe (głębinowe i wylewne), osadowe (okruchowe, ilaste, organogeniczne i chemiczne) i przeobrażone (głównie metamorficzne).

W przypadku skał magmowych o ich pięknie decyduje, oprócz składu mineralnego, struktura i tekstura skały. Pod pojęciem struktura rozumie się tu sposób wykształcenia składników skały. Struktura obejmuje stopień wykrystalizowania składników ziarn skały, wielkość tych składników i ich kształt. Teksturą nazywany jest sposób przestrzennego rozmieszczenia składników w skale i stopień wypełnienia przez nie przestrzeni w skale. W zależności od stopnia uporządkowania składników w skale rozróżnia się tekstury bezładne i tekstury uporządkowane (równoległe i kuliste). Pod względem stopnia wypełnienia przestrzeni skalnej wydziela się tekstury zbite (masywne) i porowate. W skałach wylewnych o teksturze porowatej często można zaobserwować minerały wtórne, które całkowicie lub częściowo wypełniają wolne przestrzenie (pustki) w skale. Minerały te - kwarc, chalcedon, kalcyt, hematyt, zeolity i inne wykrystalizowały z roztworów krążących w porach skalnych i najczęściej wyraźnie odróżniają się barwą od skały macierzystej. Odmiana tekstury porowatej, gdy puste przestrzenie po pęcherzykach gazowych zostały wypełnione minerałami wtórnymi, nazywana jest migdałowcową. Czasem wolne przestrzenie o większych rozmiarach wypełniają piękne małe lub duże kryształy minerałów wtórnych. Takie wolne przestrzenie o kształtach okrągłych lub owalnych, całkowicie lub częściowo wypełnione formami krystalicznymi, nazywane są geodami. Szczególnie piękne są geody ametystowe. Z głębinowymi skałami magmowymi związany jest proces tzw. pegmatyzacji. Po wykrystalizowaniu magmy jej niewykrystalizowane resztki (ługi pokrystaliczne) wzbogacają się w ciecze i gazy, które oddziaływują przeobrażająco na zakrzepłą magmę powodując zwiększenie wymiarów kryształów.

Walory estetyczne zwięzłych skał osadowych zależą przede wszystkim od składu mineralnego, rodzaju spoiwa i struktury (wielkości okruchów i ziarn). Często duże wrażenie na oglądającym odkrywki skał osadowych wywołują tekstury sedymentacyjne albo stopień obtoczenia ziarn, zwłaszcza dużych (otoczaków). Szczególnym rodzajem skał osadowych budzącym podziw są skały (głównie wapienne) zbudowane ze szczątków organicznych.

Zwięzłe skały osadowe powstają w wyniku procesów diagenetycznych (twardnienie koloidów, kompakcja wywołana ciężarem gromadzących się osadów i rekrystalizacja polegająca na rozpuszczaniu i strącaniu się związków chemicznych). W niektórych zwięzłych skałach osadowych spotyka się czasami ciekawe, nieraz bardzo efektowne formy - sekrecje i konkrecje. Sekrecje są to formy powstałe w wyniku wypełnienia próżni w osadzie lub już skonsolidowanej skale związkami wytrąconymi z roztworów krążących w skale. Tak samo w szczelinach przecinających skałę mogą krystalizować związki wyługowane ze skały. Mówimy wtedy o sekrecji lateralnej, a jej efektem są żyły mineralne (wypełnione najczęściej kalcytem lub kwarcem, czasami minerałami kruszcowymi). Konkrecje są to skupienia mineralne o kształcie kulistym, soczewkowatym, dyskoidalnym, nerkowatym lub innym zbudowane najczęściej z węglanu wapnia (kalcytu), krzemionki (kwarcu, chalcedonu), syderytu, pirytu, markasytu, hematytu, limonitu, związków manganu. Konkrecje mogą być syngenetyczne (powstają w czasie sedymentacji osadów na dnie morza) lub epigenetyczne (powstają po utworzeniu się osadów i ich stwardnieniu). Szczególną odmianą konkrecji są septarie, które mają szczeliny rozszerzające się ku wnętrzu konkrecji. Szczeliny te związane są z ciosem diagenetycznym wywołanym kurczeniem się osadu wskutek utraty wody podczas diagenezy osadu. Septarie spotyka się w iłach, a występujące w nich szczeliny mogą czasami być wypełnione kalcytem lub minerałami kruszcowymi np. pirytem lub galeną.

W piaskowcach konkrecje zbudowane są z ziarn piasku zlepionych najczęściej tlenkami żelaza, kalcytem lub krzemionką.

W wapieniach spotyka się najczęściej konkrecje krzemionkowe, tzw. buły krzemienne.

O pięknie skał metamorficznych, podobnie jak w przypadku skał magmowych, decyduje ich skład mineralogiczny, struktura oraz tekstura. Atrakcyjność wizualną niektórych skał metamorficznych (gnejsów) podnosi tzw. foliacja - skała składa się z naprzemianległych warstewek o różnym składzie mineralnym, np. warstewek o przewadze skaleni i warstewek o przewadze biotytu. Interesujący jest także proces tzw. migmatyzacji polegający na iniekowaniu (wdzieraniu się) magmy w istniejące skały wzdłuż płaszczyzn np. warstwowania lub łupkowatości. Powstają wówczas naprzemianległe warstewki złożone ze skały pierwotnej i materiału magmowego. Przykładem mogą tu być gnejsy migmatyczne. Bardzo efektownie w skałach gnejsowych wyglądają też mikrodeformacje np. drobne fałdki.

Piękno oraz bogactwo minerałów i skał Dolnego Śląska

Urozmaicona budowa geologiczna, różnorodność skał magmowych, osadowych i metamorficznych powstałych w różnych okresach geologicznych sprawia, że rejon Dolnego Śląska, a przede wszystkim obszar Sudetów i ich Przedgórza, jest szczególnie bogaty w różne piękne, nieraz rzadko występujące minerały. Oglądając te „impresje natury” można zachwycać się i rozkoszować ich pięknem oraz podziwiać kunszt natury. Są one przedmiotem zainteresowania kolekcjonerów, muzealników, jubilerów, a także środowisk naukowych.

Do najbardziej oryginalnych należą niewątpliwie kamienie szlachetne i ozdobne z grupy kwarcu - kryształ górski, kwarc dymny, morion, ametyst oraz z grupy chalcedonu i opalu - chryzopraz (najsłynniejszy polski kamień jubilerski), agat, jaspis, lidyt, karneol i opal. Z reguły pojawiają się one, jako towarzyszące, przy eksploatacji różnych kopalin, np. granitów czy melafirów.

Wymienione wyżej minerały nie są jedynymi, które stanowią o atrakcyjności Dolnego Śląska. Występuje tu taka różnorodność minerałów, iż tereny te można śmiało uznać za istny raj dla mineralogów. I to zarówno mineralogów - amatorów, jak i osób zajmujących się mineralogią profesjonalnie. Na terenie Dolnego Śląska istnieje wiele miejsc, w tym węższym i w tym szerszym (obszarów) znaczeniu, szczególnie interesujących pod względem piękna i atrakcyjności występujących tam minerałów. Sława niektórych z tych miejsc wykracza daleko poza granice nie tylko województwa dolnośląskiego, ale i kraju.

Bezwzględny prym tu wiedzie masyw granitowy Strzegom - Sobótka i związane z nim, znane wśród mineralogów całego świata, słynne pegmatyty strzegomskie. Pegmatyty są to grubo - i wielkokrystaliczne jasne skały, najczęściej wykształcone w formie żył, powstałe z produktów pomagmowych po skrystalizowaniu magmy granitowej. Składają się z wyjątkowo dużych osobników niektórych minerałów, głównie skaleni, kwarcu i łyszczyków. Dotychczas w pegmatytach strzegomskich znaleziono ponad 60 różnych minerałów. Szczególnie interesujące są w pegmatytach próżnie skalne, różnej wielkości kawerny i pustki, w których mogły krystalizować minerały. Próżnie te kryją nieraz w swoich wnętrzach duże, pięknie wykształcone kryształy kwarców dymnych i morionów, rzadziej kryształów górskich. Można w nich również spotkać okazałe kryształy skaleni - ortoklazu, mikroklinu (rzadziej amazonitu) i albitu oraz mik - muskowitu i biotytu. Wśród bogactwa minerałów, jakie występują w granitach strzegomskich, do najciekawszych (oprócz już wymienionych), poszukiwanych przez kolekcjonerów należą: aksynit, bavenit, beryl, chalkopiryt, epidot, fenakit, fluoryt, galena, granaty, kalcyt, molibdenit, piryt, prehnit, sfaleryt, turmalin, tytanit oraz minerały z grupy zeolitów - chabazyt, heulandyt i stilbit, zwany inaczej desminem. Skalenie a czasem całe większe płaszczyzny skupiska minerałów pokryte są ciemnozielonawym, ziemistym nalotem, który stanowi minerał z grupy chlorytów - strzegomit zwany też strigowitem.

Bardzo cenione nie tylko wśród kolekcjonerów są minerały Karkonoszy. Można tu spotkać pięknie wykształcone kryształy ametystu, kwarcu dymnego i morionu oraz skaleni. Z innych minerałów tego obszaru poszukiwane są granaty, turmaliny oraz minerały rudne.

Kolejnym interesującym miejscem są Góry Kaczawskie. Z magmowymi skałami wylewnymi typu porfir i melafir związane są wystąpienia bajecznie kolorowych agatów. W skałach tych spotkać można jednak również piękne szczotki krystaliczne różnych odmian kwarcu oraz kalcytu. Szczególnie efektownie wyglądają geody.

W wapieniach wojcieszowskich spotyka się bardzo piękne i efektowne formy krystaliczne kalcytu.

Niezwykle interesujące, nie tylko dla zwykłego zbieracza - amatora ale także dla ludzi nauki, są Góry Sowie i występujące wśród nich pegmatyty. Do najbardziej znanych i poszukiwanych przez kolekcjonerów z kraju i z zagranicy minerałów spotykanych w tych górach należą turmaliny, beryle i granaty.

Kolejnym atrakcyjnym miejscem jest rejon Lubina, gdzie przy okazji eksploatacji złoża rud miedzi pozyskiwane są różne minerały. Oprócz minerałów rudnych spotyka się pięknie wykształcone, bardzo efektownie wyglądające szczotki krystaliczne gipsu a także skupienia kalcytu, barytu oraz soli (halitu).

Można by wymieniać i opisywać dalsze miejsca godne uwagi zbieracza - kolekcjonera minerałów (np. Kletno, Sławniowice, Kamieńsk koło Kłodzka Rędziny, Rozdroże Izerskie, Taczalin itd.) ale ponieważ wykraczałoby to poza ramy niniejszego opracowania, ograniczono się do zaprezentowania i to w skrócie tych najciekawszych. Może tylko jeszcze warto nadmienić, że Dolny Śląsk, a konkretnie Sudety, jest jedynym w kraju i na świecie obszarem, gdzie występują naturalne prasiolity (kwarc o barwie zielonej). Pojedyncze okazy tego minerału znaleziono w okolicach Suszyny koło Kłodzka, Płóczek koło Lwówka Śląskiego i Sokołowska. W tym ostatnim miejscu okaz z prasiolitem znalazł autor wystawy.

Piękno i „kunszt artystyczny” natury można podziwiać zarówno w minerałach, jak i w skałach. W przypadku skał, nie tylko w skali makro, w terenie (formy wietrzeniowe różnej wielkości i kształtów, formy sedymentacyjne itd.), ale także w skali mikro, w stosunkowo niewielkich okazach skał. Są kolekcjonerzy, którzy specjalizują się w gromadzeniu okazów skał z pejzażami stworzonymi przez naturę. Ba, amerykański plastyk - Jack Cluff zbiera skalne krajobrazy i ... podpisuje je własnym nazwiskiem. Najpiękniejsze pejzaże znajdowane są najczęściej w skałach wapiennych (słynne marmury toskańskie), rzadziej w skałach krzemionkowych (np. jaspisach). Spotyka się je również w piaskowcach. Te dziwaczne desenie na skałach tworzą głównie tlenki żelaza lub manganu. Na Dolnym Śląsku stosunkowo często można spotkać dendryty manganowe, np. na magmowych skałach wylewnych z Boguszowa-Gorc, wapieniach wojcieszowskich czy produktach przeobrażenia serpentynitów z Wir lub Nasławic. Piękny rysunek z tlenków żelaza mają nieraz tzw. pseudojaspisy z masywu Trójgarbu w Górach Wałbrzyskich.

Wpływ na walory estetyczne skał ma również ich struktura i tekstura a także widoczna w nich mikrotektonika. Bardzo efektownie, szczególnie po przecięciu i wypolerowaniu, wyglądają np. niektóre gnejsy z wyraźnie zaznaczoną foliacją oraz formami mikrotektoniki (fałdkami). Okazy takie można znaleźć m.in. w Górach Sowich.